از این پس همراهان کانون طبیعت و تمدن می توانند برای دریافت مقالات علمی و آخرین اخبار و فعالیت ها به وب سایت رکوعی دات کام که در صفحات درج شده است مراجعه نمایند کانون تحقیقاتی طبیعت و تمدن

کانون تحقیقاتی طبیعت و تمدن

آشتی انسان با طبیعت و حیات وحش

کرکس مصری

 

مستندسازی حیات وحشکانون تحقیقاتی طبیعت و تمدن از تمامی محققان و دانش پژوهان عرصه ی طبیعت و حیات وحش تقاضا دارد برای ارتقا علوم طبیعی قلم به دست گیرند و برای ما مکتوبات و تحقیقات خود را ارسال نمایند تا بتوانیم با همکاری هم دیدگاه عام را نسبت به حیات وحش تغییر دهیم . 

در ادامه دعوتتان خواهم کرد تا با هم مقاله ی کرکس مصری که محقق و دوست خوبمان آقای مهندس حسین پروری که در کانون هم عضویت دارند و برای ما مقاله ارسال نمودند را با هم بخوانیم .

کرکس مصری (Egiptian vulture )

گردآوری و تنظیم : آقای حسین پروری


کرکس کوچک یا جوجه فراعنه نامهای دیگراین گونه کرکس هستند . بر روی قبور مصریان باستان شکل این گونه کرکس حک شده است و فراعنه احترام ویژه ای برای آن قائل بودند .

کرکس مصری دارای سه زیرگونه به شرح زیر است :

Neophron percnopterus. Percnopterus: در جنوب اروپا، شمال آفریقا، خاورمیانه تا آسیای مرکزی پراکنش دارد.

Neophron percnopterus. Ginginianus : بومی هندوستان و نپال .

Neophron percnopterus. Majorensis: بومی جزایر قناری.

از نظر جثه زیر گونه  Majorensis بزرگترین و زیرگونه Ginginianus کوچکترین آنهاست. منقار در زیر گونه Ginginianus زرد کمرنگ است.

کرکس مصری کوچکترین گونه کرکس است که در حین پرواز با پوشش سفید و شاهپرهای پروازی سیاه رنگ و دم گوه ای شکل شناخته می شود. پوست صورت بطرف پایین تا ناحیه گلو لخت و زرد رنگ است. از نظر پوشش  پر بین  نرها و ماده ها تفاوتی وجود ندارد. در فصل تولید مثل صورت در نرها پررنگتر و متمایل به نارنجی است. همچنین ماده ها10 تا 15 درصد سنگین تر از نرها هستند. میانگین وزن بدن در زیرگونه Percnopterus تقریبا 9/1 کیلوگرم و در زیر گونه Majorensis7/2 کیلوگرم ثبت شده است.

کرکس مصری دارای منقاری زرد رنگ است که نوک آن سیاه است. منقار لاغر بوده که جهت برداشت تکه های گوشت از بین استخوانها، که سایر کرکسها توانایی برداشت آن را ندارند، تخصص یافته است. صورت بدون پر آن نیز از چسبیدن تکه های گوشت به پرها جلوگیری می کند.

بخش عمده جمعیت این پرنده بصورت ساکن و غیر مهاجر در اتیوپی، شرق آفریقا، عربستان و شبه جزیره هند واقع شده اند. اما تعداد زیادی از این پرندگان بویژه زیر گونه  Percnopterus مهاجر هستند و اوایل بهار جهت تولید مثل به جنوب و جنوب غرب اروپا، خاورمیانه، شرق قفقاز تا آسیای مرکزی و پاکستان مهاجرت می کنند. بیشترین جمعیت اروپایی این گونه در اسپانیا و ترکیه زادآوری می کنند. این جمعیت مهاجر پس از تولیدمثل، دوباره از اواسط تابستان تا اوایل پائیز جهت زمستان گذرانی به  شمال آفریقا و عربستان مهاجرت می کنند. مهاجرت بصورت انفرادی یا گروهی صورت می گیرد. کرکس مصری همانند سایر مهاجران بلند پرواز مسیرهای کوتاه دریایی را انتخاب و از پرواز طولانی مدت بر فراز آبها اجتناب می کند. این پرندگان گاهی اوقات می توانند مسیر 500 کیلومتری را در یک روز طی کنند. پرندگانی که در اروپا تولید مثل می کنند از طریق طی کردن عرض تنگه های جبل الطارق و بوسفور- لوانت خود را به آفریقا می رسانند.

کرکس مصری تنوع زیستگاهی گسترده ای دارد. در دشتها یا نواحی کوهستانی و ارتفاعات پایین تا متوسط مشاهده می شود. آشیانه این پرنده  را می توان در ارتفاع هم سطح دریا تا  ارتفاع 1800 متری در غرب اروپا و ارتفاعات بالاتر تا 3000 متری در منطقه قفقاز مشاهده نمود.  در حال حاضر محدوده زیستگاهی این گونه عمدتاً تحت تاثیر تغدیه از حیوانات اهلی و زباله های انسانی است و برای جستجوی غدا نیاز به دشتهای وسیع بویژه مناطق خشک و لم یزرع دارد، اگرچه بعضی اوقات اقلیم های سرد و مرطوب، استپ، بیابان، مناطق نیمه کوهستانی و مناطق آلپی را برمی گزیند.

کرکس مصری غذا را در سواحل شنی رودخانه و حتی در اراضی مرطوب یا نزدیک سکونتگاه انسانی جستجو می کند. این پرنده برای پیدا کردن غدا بدون استفاده از حس بویایی متکی بر چشمان تیزبین خود است وممکن است در جستجوی غدا تا 80 کیلومتر درروز مسافرت کند. این پرنده  از تطابق پذیری تغذیه ای بالایی برخوردار است. غذای اصلی آن لاشه حیوانات مرده است اما در صورت کمبود لاشه حیوانات، از زباله های انسانی نیز تغذیه می کند. میوه های پوسیده و فاسد، تخم پرندگان بزرگ (تخم شترمرغ ، فلامینگو و هوبره) و گهگاهی طعمه های زنده مانند خرگوش، لاکپشت، مارمولک، حلزون، ملخ درحال پرواز و حشرات روی مدفوع دامها از دیگر منابع غدایی آن محسوب می شود. در آفریقا به مقدار بسیار جزیی از مدفوع شیرها تغدیه می کند اما علاقه کمی هم به مدفوع کفتارها یا سگهای وحشی  نشان می دهد (مدفوع شیر مغدی تر است). همچنین آنها از مدفوع حیوانات سم دار تغدیه می کنند تا رنگدانه های کارتنوئیدی که مسئول رنگ زرد و نارنجی پوست صورت آنها هستند را دریافت کنند. این توانایی یک نوع سازگاری محسوب میشود. کرکس مصری تنها پرنده ای است که  برای شکستن تخم شترمرغ از سنگ بعنوان ابزار استفاده می کند و در مورد غریزی یا اکتسابی بودن این رفتار هنوز تردید وجود دارد. مورد دیگر از رفتارهای این پرنده استفاده از ترکه های چوب به عنوان ابزار برای پیچاندن و جمع آوری تارهای پشم  جهت آستر دوزی لانه است.

با فرا رسیدن فصل بهار و مهاجرت به مناطق تولیدمثلی پرندگان بالغ پس از لانه گزینی جفت خود را پیدا می کنند. آنها ترجیح می دهند لانه خود را در صخره های شیب دار با حفره های محافظت شده توسط یک برآمدگی انتخاب کنند تا از شرایط جوی نامساعد محافظت شود. لانه این پرنده فاقد ظرافت است و بستری نامرتب ازشاخه های کوچک است که با آستری از پارچه های کهنه، پر و سایر آشغال ها پوشیده شده است. حداقل فاصله آشیانه در جفت های اروپایی 1 تا 5 کیلومتر است. ارتفاع لانه ها از سطح زمین از 5/1 متر تا 100 متر متغیر است. این پرندگان همچنین لانه های خود را بصورت کلنی در داخل غارها می سازند. گاهی اوقات لانه  بر روی درختان ساخته می شود. در پرندگان شکاری لانه سازی  بر سطح زمین کمیاب است اما این رفتار در  زیر گونه های Majorensis و Ginginianus ثبت شده است.

در شروع فصل تولیدمثل پرنده نر با جفت خود بلند پروازی می کند و هر دوجنس نمایش های جنسی جالب توجهی انجام می دهند. آنها  در هوا اوج می گیرند و سپس به سرعت بصورت مارپیچ به سمت پائین شیرجه می روند و چنگالهایشان را در هم قفل می کنند. این پرندگان تک همسر هستند و معاهده زوجیت ممکن است برای بیش از یک فصل تولیدمثل حفظ شود.همچنین ممکن است لانه برای سالیان متوالی مورد استفاده قرار گیرد. جفتگیری غیرجفتی با پرندگان همسایه گزارش شده است واحتمال دارد دلیل  حضور نرهای بالغ در نزد ماده ها، قبل و طی دوره تخمگذاری همین موضوع باشد. ممکن است پرندگان ماده با دو نر ارتباط داشته باشند و هر سه پرنده در پرورش جوجه ها همکاری کنند.


ماده ها بطور معمول دو تخم می گذارند وهر دو والد در عمل جوجه کشی مشارکت دارند. در صورتی که قبل از جوجه درآوری، یکی از تخمها خراب یا برداشته شود پرنده ماده قادر است یک تخم جدید بگذارد. رنگ تخم ها قرمز آجری است که  انتهای پهن آنها با خالهای قرمز، قهوه ای و سیاه متراکم تری پوشیده شده است. پس از اینکه اولین تخم گذاشته شد، بلافاصله والدین دوره انکوباسیون را آغاز می کنند که منجر به تفریخ غیرهمزمان تخم ها می شود. اولین تخم پس از 42 روز به جوجه تبدیل می شود. جوجه دوم ممکن است 3 تا 5 روز بعد از تخم خارج شود و تأخیر طولانی تر احتمال مرگ در اثر گرسنگی را افزایش می دهد. در صخره هایی که لانه ها درمجاورت هم واقع شده اند، مشاهده شده که جوجه های جوان برای دستیابی به غذا به سختی خود را به لانه همسایه می رسانند.

در جمعیت اسپانیایی، پرندگان پس از کامل شدن پوشش پر در سن 90 تا 110 روزگی لانه را ترک می کنند. پرندگانی که پوشش پر آنها کامل شده است وابستگیشان به والدین برای یکماه دیگر ادامه می یابد.  کرکسی که در فرانسه پوشش پرآن کامل شده به آفریقا مهاجرت می کند و 3 سال در آنجا می ماند سپس در فصل بهار به اروپا بازمی گردد. پوشش پرندگان جوان قهوه ای تیره است که به تدریج در سن 4 تا 5 سالگی پوشش  پرندگان بالغ به دست می آید.

عمر کرکس های مصری درحالت اسارت 37 سال است و در طبیعت حداقل 21 سال زنده می مانند. پرندگان بالغ و سالم شکارچیان زیادی ندارند، اما پرندگان جوان گاهی اوقات توسط عقاب های طلایی، جغدهای عقابی، و روباههای قرمزشکار می شوند.

تهدیدات

روزگاری نه چندان دور این حیوان مفید در سراسر اوراسیا و آفریقا به وفور وجود داشت. اما اکنون جمعیت کرکس مصری در بیشتر محدوده  زیست آن کاهش یافته است. در قاره اروپا و اکثر مناطق خاورمیانه  جمعیت کرکس مصری در سال2001 به نصف جمعیت سال1980 رسیده است. در هندوستان کاهش جمعیت به سرعت اتفاق افتاده است و از 1980 کاهش سالانه جمعیت 35درصد بوده است.علت دقیق این کاهش سریع جمعیت هنوز ناشناخته مانده است اما به دیکلوفناک ربط داده شده است که علت مرگ کرکسهای جنس Gyps  شناخته شده است. این دارو برای درمان دامهای اهلی مورد استفاده قرار می گیرد. درسال 2006 دولتهای هندوستان، نپال و پاکستان کارخانه داروسازی تولید کننده دیکلوفناک دامی را تحریم کردند، در حالی که این یک گام نویدبخش بود، اما بلافاصله شکل انسانی داروی دیکلوفناک جهت درمان دامهای اهلی مورد استفاده قرارگرفت و مشکل همچنان حل نشده باقی ماند. درایتالیا تعداد جفت های زادآور از 30 جفت در سال 1970 به 9 جفت در دهه 1990 کاهش یافته است. تقریباً در تمام موارد مقصر فعالیت های انسانی بوده است.

دراسپانیا که تقریباً 50 % جمعیت اروپایی کرکس مصری را در خود جای داده است، دلیل کاهش جمعیت، مسموم سازی به علت تجمع سرب، آفت کش ها و کشته شدن در نتیجه برخورد با خطوط انتقال برق گزارش شده است. همچنین توربین های بادی ممکن است یک تهدید باشند. علاوه بر این در اسپانیا پیشنهاد شده که جذب یک نوع آنتی بیوتیک که مصرف دامپزشکی دارد سیستم ایمنی ذاتی کرکس را سرکوب می کند و آنها را نسبت به عفونت مستعدتر می کند. در شرق آفریقا کابل های انتقال برق که به طریق نامناسبی طراحی شده اند بسیاری ازکرکس های مصری زمستان گذران را دچار برق گرفتگی می کند..دربخشهایی ازاروپا به دنبال شیوع بیماری انسفالوپاتی اسفنجی شکل گاوی، قوانین جدید،  دسترسی به  دامهای تلف شده را محدود کرد و منجر به کمبود لاشه دامهای تلف شده گردید که ممکن است روی برخی جمعیتها تأثیر منفی داشته باشد.

کرکس مصری زیر گونه majorensis   که زمانی در اکثر جزایر قناری وجود داشته، اکنون فقط به دو جزیره شرقی تر محدود شده است. این پرندگان به علت قرار گرفتن کمتر در معرض عوامل عفونی و تنوع ژنتیکی پائین، نسبت به بیماریها حساس تر می باشند، همچنین به نظر می رسد  این پرندگان مقادیر زیادی سرب از طریق لاشه خواری از حیوانات شکار شده در بدن انباشته  کنند. مشخص شده که این عنصر سمی در فرایند معدنی شدن استخوانها اختلال ایجاد می کند. در آفریقا از دست رفتن جمعیت سم داران وحشی بعنوان عامل تهدید شناخته شده است. در بلغارستان عامل مرگ کرکس های مصری، بیماری آبله مرغی  معرفی شده است.

وضعیت حفاظتی: کرکس مصری اکنون در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی ( IUCN ) بعنوان یک گونه در معرض خطر طبقه بندی شده و همچنین در ضمیمه II لیست CITES قرار گرفته است.

منابع مورد استفاده:

1.en.wikipedia.org

2.www. arkive.org

3. www.europeanraptor.org

4. www.vultury- territory.com

5. vultures.homestead.com

6- راهنمای پرندگان ایران، تألیف جمشید منصوری، انتشارات کتاب فرزانه، تهران 1387

7- پرندگان شکاری، مولفان: رحیم قدری کرکج و حمیدرضا پریور، انتشارات پریور، 1385

 

---------------------------------------------------------------------------------------------

ممنون از آقای پروری بابت مقاله و قلم زیبایشان ، باید متذکر شد که کپی از مقالات فوق مستلزم کسب اجازه از محقق مقاله ، آقای پروری می باشد ، لذا دوستان در پایگاه های دیگر حداقل امکان برای درج مطلب در پایگاه های خود اسم نگارنده ی مقاله را درج تا قلم نگارنده محفوظ باشد و کانون شرمنده ی دوستان محقق نشود .

از تمامی خوانندگان سپاسگزاریم