از این پس همراهان کانون طبیعت و تمدن می توانند برای دریافت مقالات علمی و آخرین اخبار و فعالیت ها به وب سایت رکوعی دات کام که در صفحات درج شده است مراجعه نمایند کانون تحقیقاتی طبیعت و تمدن

کانون تحقیقاتی طبیعت و تمدن

آشتی انسان با طبیعت و حیات وحش

یوز پلنگ ایرانی و رد پای آن

شناخت و تشخیص رد پای جانوران یکی از کار های ابتدایی برای ورود به مناطق زیست ، حیات وحش می باشد که اکثریت محیط بانان و شکارچیان و جانور شناسان برای پیدا کردن حیوانات و محل زندگی آنها از رد پاهای بجا مانده از جاندار استفاده نموده و به محدوده ی زندگی جانداران یا حیوانات نزدیک می شوند . 

 

یوزپلنگ : ایتدا برای توصیف هر جانداری و یا هر چیزی باید اسم آنرا تشریح کنیم ، که اولین کار ما در این مقاله همین خواهد بود . نام یوز پلنگ متشکل از یوز و پلنگ می باشد . یوز ، از یوزیدن ( یزدن ) به معنی طلب کردن و جستن میآید و این یکی از خصوصیات این حیوان می باشد . از گذشته ها این حیوان را ، یوز صدا می زدند و در کمتر جاهایی می توان نام این حیوان را یوز پلنگ مشاهده نمود . حتی در اشعار فارسی هم از کلمه ی یوز استفاده شده است . البته در زمان گذشته به یوز یا توله ی یوز هوبر نیز گفته می شده است در شاهنامه فردوسی هم از کلمه ی تازی  که در زبان دری  ( همان زبان افغان ها و زبان اصیل ایرانی )  همان یوز می شود استفاده شده است . در بعضی از مقالات خواندم که از کلمه ی تازی به عنوان یک کلمه ی عربی یاد شده است ولی  تازی ایرانی می باشد و ایرانیان عرب ها را بنام تازی می شناختن نه این که خود کلمه عربی باشد  و محل زندگی اصلی آنها در ایران می بوده است . و برای ایران یک نماد به حساب می آمده به طوری که در حفاری های تپه سیلک کاشان آثاری از استخوان های یک سگ تازی بدست آمده که مربوط به هزاره ی چهارم پیش از میلاد بوده است و نقاشی های روی ظروف سفالی هم نشان از قدمت این جاندار در ایران است . همچنین سفالینه‌های مکشوف از تل باکون در نزدیکی تخت جمشید نمونه‌های منحصر به فردی از نقوش تازی را از ۴۲۰۰ تا ۳۸۰۰ سال پیش از میلاد به نمایش گذاشته‌ است. باریکی اندام، دست‌ها و پاهای بلند و کشیده، پوزه باریک و دمی حلقه مانند همه از خصوصیات بارز سگ‌های تازی است که بر این سفال‌ها تصویر شده است.
علاوه بر ظروف سفالین، نقش تازی‌ها را بر روی مهرها و اثر مهرهای به جا مانده از ایران باستان نیز می‌توان مشاهده کرد. پس میتوان گفت قبل از اعراب که تمدنی هم نداشتند و در تربیت تازی ها دستی نداشتند ایرانی ها و مصری ها ( متمدن ترین کشور ها ) این حیوان را شناسایی و حتی با آن شکار آهو و خرگوش هم انجام می دادند.

 

حال بهتر است به موضوع اصلی خود بپردازیم بدن يوزپلنگ با موهاي زبر و خشنی پوشيده شده و رنگ آن از زرد نخودي تا زرد كم رنگ تغيير مي كند كه در قسمتهاي زيرين بدن سفيد مي شود. تمامي بدن به استثناي قسمت قدامي پوزه، گردن و ناحيه شکم، با خالهايي گرد ، كوچك ، سياه و توپر پوشيده مي شود که اندازه خالها از 4/3 تا 4/1 1 اينچ متغير است. هيچ دو يوزپلنگی را نمي توان يافت كه الگوهاي خالدار روي بدن و يا صورتشان با هم يكسان باشد و در واقع، يكي از راههاي تشخيص يوزپلنگهای مختلف در طبيعت از يكديگر، استفاده از همين الگوهاي منحصر بفردي است كه هر كدام براي هر یوز اختصاصي است ، به معنای دیگر همانند اثر انگشت در انسان می باشد . گذشته از خصوصيتهای منحصر به فرد متعددی كه يوزپلنگ در ميان گربه سانان دارد، در رنگ آميزی بدنش هم بسيار متمايز است. هيچ گربه ديگری دارای يك چنين الگوی مورفوليژيكی ای که از تعداد زيادی خالهای واضح و متمايزی تشکيل شده نيست. تراکم خالها در ناحيه ستون فقرات بيشتر است و در بعضی از گونه ها خال ها به هم متصل میباشد . 

در پشت گردن يوزپلنگ موهای بلندی قرار دارد كه حالت يال مانند دارد و از سر تا روی شانه امتداد دارد. اين يالها بقايای به جا مانده از موهاي بلندی است كه تا سن 3 ماهگی  پشت سر و بدن توله ها را پوشانده است. پس از اين سن، اين موها مي ريزند و فقط موهاي كوتاهي از آنها به جای مي ماند كه در بالغ ها، به صورت يال بسيار كوتاهی وجود دارد كه از پشت سر تا شانه کشيده شده است. اين يال كوتاه ، در حالت عادی خيلي قابل مشاهده نیست و تا حدی به بدن جانور چسبيده است، ولي  وقتی که جانور عصباني مي شود، سيخ شده و كاملا قابل مشاهده مي گردد. يالهايی که برپشت توله ها وجود دارد به استتار آنها کمک کرده و آنها را قادر مي سازد که خود را در سايه و روشنی زير بوته ها و سنگها پنهان نمايند. بعلاوه اين يال مانند چتری جانور را در برابر باران و نور آفتاب حفظ مي نمايد. همچنين به نظر مي رسد که يال دارای کارکرد دفاعی نيز بوده و به توله، ظاهری شبيه برخی جانواران شکارگر کوچک مانند  رودک عسل خوار  که شکارگران ديگر معمولا به خاطر سبعيت ( درنده ) از اين جانوران دوری میکنند وکاری با آنها ندارند  مي دهد.

يکي از بارزترين ويژگي هاي يوزپلنگ، خط اشک اين جانور است که از گوشه داخلي چشمها شروع شده و تا كنار خارجي دهان، درست پشت دندانهاي نيش امتداد دارد و آنها را مي توان به سادگي بوسيله همين خطوط از ساير گربه سانان خالدار تشخيص داد. خط اشک چندين کارکرد دارد، از جمله اينکه مي تواند از بازتاب و انعكاس نور جلوگيری نمايد و به اين ترتيب وسيله اي است براي استتار هرچه بيشتر همچنين، با به حداقل رساندن زنندگي نور خورشيد براي چشمان جانور، باعث افزايش دقت ديد آن مي شود. افزون بر اين، يوزپلنگها معمولا عادت دارند که صورت يکديگر را ليس زده و با اين کار علاوه بر تيمار کردن و پاکيزه نگاه داشتن صورت، روابط اجتماعي خود را تقويت مي نمايند. لذا خطوط اشك سياه رنگ علامت های مشخصی هستند كه باعث معطوف شدن توجه تيمار كننده به صورت مستقيم به اين ناحيه مي شود. از سوی ديگر، يكی از روشهايی كه در طبيعت براي شناسايی و تشخيص يوزپلنگهای مختلف مورد استفاده محققين قرار مي گيرد، علامتهای روی صورتشان يعني خالها و به خصوص خطوط اشك مي باشد. به نظر مي رسد که خط اشک در يوز ايراني به خصوص در قاعده قطورتر از همتايان آفريقايي آنست.

دم جانور پوشيده از خالهايی است كه در انتها به چند حلقه دائمی و كم و بيش كاملی تبديل مي شوند. ضخامت حلقه های سياه رنگ به ترتيب به سمت انتهاي دم بيشتر شده و به 110 ميليمتر مي رسد. نوك دم در اكثر يوزپلنگها سفيد رنگ است، ولي گاهي اوقات يوزپلنگهايي مشاهده مي شوند كه انتهای دمشان به رنگ سياه مي باشد. موهاي انتهای دم يوزپلنگ بلندتر از موهايي است كه بقيه دم را مي پوشاند و دارای نوارهای سياه و روشن كاملا واضح و مجزا از هم مي باشد. نوك دم ظاهرا علامتي است كه بدان وسيله مادر با نشان دادن آن به توله هايش به آنها مي فهماند ( دنبال من بيا  یا چیز هایی مثل این ) وقتی مادر چنين منظوری داشته باشد، دمش را طوری بلند مي كند كه در ميان علفهای بلند كاملا مشخص باشد و توله هايش بتوانند به خوبي آنرا ببينند. این حرکت را در مستند های حیات وحش میتوان به وضوح البته کمی هم دقت مشاهده نمود که در آینده سعی خواهم کرد این حرکات را به صورت یک فیلم کوتاه در اختیار پژوهندگان قرار دهم . 

 

رد پای این جاندار : رد پا و مدفوع این حیوان به جانور شناسان کمک خواهد کرد تا محل زندگی یوز را شناسایی کنند و همچنین مستند ساز ها و محیط بانان و شکارچیان هم از این دو اصل استفاده می کنند . برای تشخیص رد پا ی یوز ابتدا باید اطلاعاتی در مورد دست و پای این جاندار داشته باشیم که من به طور مختصر عرض خواهم کرد . تعداد پنجه های دست یوز 5 عدد می باشد که انگشت پنجم آنها در رد آنها دیده نمی شود و 4 عدد انگشت را میتوان مشاهده نمود ولی در پای این حیوان 4 انگشت وجود دارد که به راحتی میتوان 4 انگشت را در رد دید . پنجه های این حیوان آزاد و بدون محافظ می باشد مثل سگ سانان و این یکی از ویژگی های سگ سانان در یوز می باشد . دو مشخصه بارز يعنی وجود اثر پنجه ها و داشتن دو بريدگی در قسمت خلفی بالشتکها از مشخصات مناسب برای تشخیص رد پای این جاندار می باشد . ناگفته نماند که سریع ترین جانداران در جهان یوز پلنگ ها می باشند . روز 9 شهریور روز ملی حفاظت از یوز پلنگ ایرانی می باشد . زیرا یوز ایرانی از اهمیت بالایی برخوردار می باشد و در آسیا فقط در ایران پراکندگی دارد . یک نمونه تاکسیدرمی شده از یوز ایرانی را میتوانید در موزه ی حیات وحش داراباد مشاهده نمایید . 

 

لازم به ذکر گاهی یوز را بنام چیتا هم یاد می کنند که بیش تر در زبان هندی ها مرسوم است . 

 

 

 

 

 

 

 

 

     رد پای یوز 

 سگ تازی 

 

    با کمی دقت در تصویر a پی به وجود انگشت پنجم خواهیم برد که قبلا به آن اشاره نموده ایم . 

 

 زیستگاه های یوز در ایران شامل یزد و سمنان و خراسان و بخشی از اصفهان و  ... می شود .